Οι πιο συνηθισμένες μέθοδοι ΙΥΑ είναι:

• η ενδομήτριος σπερματέγχυση ή «τεχνητή γονιμοποίηση» (intra-uterine ή artificial insemination, IUI ή AI)
• και η εξωσωματική γονιμοποίηση (in vitro fertilization, IVF).

Σπερματέγχυση
Η σπερματέγχυση, ή «τεχνητή γονιμοποίηση», είναι η πιο παλαιά μέθοδος ΙΥΑ (η πρώτη σπερματέγχυση για την υποβοήθηση της ανθρώπινης αναπαραγωγής χρονολογείται από το 1791). Παρέμεινε η μοναδική μέθοδος ΙΥΑ μέχρι τα τέλη του 20ού αιώνα, ενώ είναι γνωστό ότι εφαρμόζεται, εδώ και πολλές δεκαετίες, ως μέθοδος ρουτίνας και στην κτηνοτροφία.
Είναι μια μέθοδος ακίνδυνη, ανώδυνη, απλή και φθηνή στην εφαρμογή της: αρχικώς, το σπέρμα του συζύγου υφίσταται μια ειδική εργαστηριακή κατεργασία (υπάρχουν διάφορες τεχνικές γι’ αυτό), προκειμένου τα σπερματοζωάρια να απομονωθούν και να καθαρισθούν από το σπερματικό υγρό. Σε μια δεύτερη φάση, τα σπερματοζωάρια εγχέονται στην κοιλότητα της μήτρας, με την βοήθεια ενός λεπτού πλαστικού καθετήρα, μέσα σε ελάχιστο όγκο ειδικού θρεπτικού υγρού. Η πρώτη φάση διαρκεί το πολύ 1 ώρα και η ίδια η έγχυση 1-2 λεπτά. Όλα αυτά πραγματοποιούνται την ημέρα της ωοθυλακιορρηξίας: συνήθως απαιτούνται 1-2 επισκέψεις στον γυναικολόγο νωρίτερα, ώστε να προσδιορισθεί με ακρίβεια η «γόνιμη» αυτή ημέρα (ο ακριβής προσδιορισμός γίνεται με υπερηχογράφημα, σε συνδυασμό με μέτρηση συγκεκριμένων ορμονών στο αίμα).
Η σπερματέγχυση προτείνεται κυρίως σε νεαρές γυναίκες, όταν η δυσκολία εντοπίζεται είτε στην παραγωγή των ωαρίων, είτε στο σπέρμα. Υπάρχουν όμως όρια: για παράδειγμα, εάν ο αριθμός των σπερματοζωαρίων είναι πολύ μικρός (βαρείας μορφής ολιγοσπερμία) και ταυτόχρονα η ποιότητα των ωαρίων μειωμένη (λ.χ. γυναίκα μεγαλύτερης ηλικίας), τότε η σπερματέγχυση δεν έχει πρακτικό νόημα, διότι η πιθανότητα επιτυχίας είναι κατά πολύ μικρότερη από την αντίστοιχη πιθανότητα επιτυχίας της εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Εξωσωματική γονιμοποίηση
Η εξωσωματική γονιμοποίηση είναι η «τελευταία λέξη» της τεχνολογίας στην ΙΥΑ. Πολλοί την θεωρούν αφύσικη, κυρίως για λόγους ηθικής, χωρίς ίσως να γνωρίζουν ότι, στην πλειονότητα των περιπτώσεων, δεν ασκείται καμμία ιδιαίτερη παρέμβαση στην φυσιολογική γονιμοποίηση. Οι πρώτες απόπειρες σε πειραματόζωα έγιναν στα τέλη του 19ου αιώνα και απαιτήθηκαν δεκαετίες ερευνών μέχρι να γεννηθεί το πρώτο «παιδί του σωλήνα», το 1978. Σήμερα πια, η εξωσωματική γονιμοποίηση έχει εδραιωθεί ως μια μέθοδος ασφαλής και αποδοτική (έχουν γεννηθεί παγκοσμίως περισσότερα από 1,5 εκατομμύριο υγιή παιδιά). Με τα σημερινά στατιστικά δεδομένα, υπολογίζεται ότι σημαντικό ποσοστό των γεννήσεων στις προηγμένες χώρες επιτυγχάνεται με εξωσωματική γονιμοποίηση.
Η εξωσωματική γονιμοποίηση επινοήθηκε για να παρακαμφθεί το πρόβλημα της δυσλειτουργίας των σαλπίγγων (αυτό διότι, φυσιολογικά, η γονιμοποίηση των ωαρίων πραγματοποιείται στην σάλπιγγα: εάν η σάλπιγγα δεν λειτουργεί, η σύλληψη είναι αδύνατη). Τα τελευταία μόλις χρόνια η εφαρμογή της έχει επεκταθεί και σε άλλα αίτια υπογονιμότητας, αφού συσσωρεύθηκε η απαραίτητη τεχνογνωσία.
Πρακτικά, η μέθοδος έχει τέσσερα στάδια: πρώτον, η ωοθήκη προετοιμάζεται με ειδικά φάρμακα, με σκοπό να δημιουργήσει πολλά ωάρια (αντί του ενός) σε έναν δεδομένο έμμηνο κύκλο. Δεύτερον, τα ωάρια αυτά συλλέγονται με παρακέντηση της ωοθήκης σε μια ολιγόλεπτη χειρουργική επέμβαση (ωοληψία), ενώ παράλληλα προετοιμάζονται και τα σπερματοζωάρια του συζύγου (περίπου όπως και για την σπερματέγχυση). Το τρίτο στάδιο είναι εργαστηριακό: τα ωάρια και τα σπερματοζωάρια τοποθετούνται μαζί σε καλλιέργεια, ώστε να γίνει η γονιμοποίηση (όπως και στην φυσιολογική κατάσταση, με την διαφορά ότι αυτή επιτελείται εκτός του σώματος, εξ ου και η ονομασία της μεθόδου). Η καλλιέργεια παρατείνεται για 2-5 ημέρες (υπάρχουν διάφορες τεχνικές), με σκοπό να διαπιστωθεί η ομαλή έναρξη της ανάπτυξης των εμβρύων. Το τέταρτο στάδιο είναι η τελική επιλογή 1-2 εμβρύων και η μεταφορά τους στην κοιλότητα της μήτρας (εμβρυομεταφορά), που διαρκεί 1-2 λεπτά, όπως και στην περίπτωση της σπερματέγχυσης.
Είναι γνωστό ότι τα ωάρια δεν είναι πάντοτε ώριμα, ούτε είναι όλα φυσιολογικά. Αυτός είναι ο κυριότερος λόγος που η φυσιολογική σεξουαλική επαφή τις γόνιμες ημέρες δεν οδηγεί πάντοτε σε εγκυμοσύνη. Επομένως, είναι αναμενόμενο να υπάρξουν «απώλειες» και στην εξωσωματική γονιμοποίηση: κάποια ωάρια δεν γονιμοποιούνται και κάποια έμβρυα δεν αναπτύσσονται, ή δεν εμφυτεύονται στην μήτρα μετά την εμβρυομεταφορά. Για τον λόγο αυτόν προτείνεται η χρήση των φαρμάκων που προετοιμάζουν την ωοθήκη. Ωστόσο, αυτό δεν είναι απαραίτητο: η εξωσωματική γονιμοποίηση είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί και με το μοναδικό ωάριο του φυσικού κύκλου (όπως έγινε και με την πρώτη επιτυχία του 1978), αλλά απλώς η πιθανότητα επιτυχίας μειώνεται σημαντικά.

Παραλλαγές της εξωσωματικής γονιμοποίησης
Η πιο συνηθισμένη παραλλαγή της εξωσωματικής γονιμοποίησης είναι η μικρογονιμοποίηση (ICSI, intra-cytoplasmic sperm injection): είναι μια τεχνική που εφαρμόζεται από το 1992, στην ειδική περίπτωση όπου τα σπερματοζωάρια είναι ελάχιστα και ο αριθμός ή η κινητικότητά τους δεν επαρκεί για να γονιμοποιήσουν το ωάριο φυσιολογικά. Η μικρογονιμοποίηση είναι μια πραγματικά επεμβατική τεχνική της ΙΥΑ, απαιτεί συγκεκριμένη μετεκπαίδευση του εμβρυολόγου και ειδικά εξοπλισμένα μικροσκόπια. Πρακτικά, η μικρογονιμοποίηση εφαρμόζεται την ημέρα της ωοληψίας: στο κάθε ωάριο εγχέεται ένα σπερματοζωάριο, με την βοήθεια μιας μικροσύριγγας προσαρμοσμένης σε ειδικά χειριστήρια. Η περαιτέρω καλλιέργεια, ανάπτυξη, επιλογή και μεταφορά των εμβρύων δεν διαφέρει από την απλή εξωσωματική γονιμοποίηση.
Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, εφ’ όσον διαπιστώθηκε ότι η μικρογονιμοποίηση λειτουργεί, αναπτύχθηκαν ολοένα και πιο επεμβατικές -αλλά και πιο θεαματικές- τεχνικές, οι οποίες εφαρμόζονται σε σπάνιες περιπτώσεις απουσίας σπερματοζωαρίων (αζωοσπερμίας): τα σπερματοζωάρια απομονώνονται από τον όρχι με χειρουργική επέμβαση (βιοψία), ή με αναρρόφηση δια βελόνης και χρησιμοποιούνται για μικρογονιμοποίηση. Η εφαρμογή των τεχνικών αυτών αμφισβητείται από πολλούς, διότι θεωρείται ότι υπερβαίνει τα όρια ασφαλείας. Πράγματι, έχουν αναφερθεί ελαφρώς αυξημένα ποσοστά συγγενών ανωμαλιών σε έμβρυα που γεννήθηκαν από σπερματοζωάρια προερχόμενα από βιοψία ορχικού ιστού, χωρίς όμως να υπάρχει ακόμη πλήρως τεκμηριωμένη επιβεβαίωση, αφού ο χρόνος εφαρμογής των μεθόδων αυτών είναι σχετικά μικρός και η διεθνής εμπειρία περιορισμένη. Με τις μεθόδους αυτές πάντως, έχει πρακτικά καταργηθεί η ανάγκη για χρήση σπέρματος δότου, μια πρακτική που μπορεί να εφαρμοσθεί όταν το σπέρμα του συζύγου δεν επαρκεί για την γονιμοποίηση.

Δωρεά ωαρίων
Η δωρεά ωαρίων είναι μια παραλλαγή της εξωσωματικής γονιμοποίησης, η οποία εφαρμόζεται σε περιπτώσεις όπου η γυναίκα δεν παράγει ωάρια, ή παράγει ωάρια που δεν είναι γονιμοποιήσιμα. Τότε, είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν τα ωάρια μιας άλλης γυναίκας: αυτά καλλιεργούνται και γονιμοποιούνται με το σπέρμα του συζύγου της λήπτριας, τα έμβρυα που προκύπτουν μεταφέρονται στην μήτρα της λήπτριας και αυτή κυοφορεί κανονικά. Υπό τις προϋποθέσεις του νόμου, τα τέκνα θεωρούνται νόμιμα τέκνα της λήπτριας και του συζύγου της.

Παρένθετη μητρότητα
Πρόκειται για μια σπάνια περίπτωση, στην οποία η γυναίκα αδυνατεί να κυοφορήσει για ιατρικούς λόγους, ή δεν έχει μήτρα. Είναι βιολογικά εφικτό τα ωάριά της να γονιμοποιηθούν στο εργαστήριο με το σπέρμα του συζύγου της και τα έμβρυα να μεταφερθούν στη μήτρα μιας άλλης γυναίκας, η οποία κυοφορεί και γεννά, χωρίς να έχει καμμία γενετική συγγένεια με το τέκνο. Μετά τον τοκετό, η «παρένθετη» αυτή μητέρα παραδίδει το παιδί στους γενετικούς του γονείς. Σύμφωνα με την Ελληνική νομοθεσία, η πρακτική αυτή επιτρέπεται υπό αυστηρές προϋποθέσεις (άδεια με δικαστική απόφαση, απουσία οικονομικής συναλλαγής κ.λπ.) και η πατρότητα των τέκνων διασφαλίζεται. Πρόκειται για μια πρακτική που εγείρει σοβαρούς ηθικούς προβληματισμούς.

Κρυοσυντήρηση
Η κρυοσυντήρηση είναι μια εργαστηριακή μέθοδος, κατά την οποία τα πλεονάζοντα έμβρυα μιας προσπάθειας, μετά την εμβρυομεταφορά, καταψύχονται σε θερμοκρασία -196?C και συντηρούνται για χρονικό διάστημα πολλών ετών. Η εφαρμογή της επιτρέπει την αποφυγή της φαρμακευτικής αγωγής εάν το ζευγάρι επιθυμεί ένα ακόμη τέκνο, ή σε περίπτωση που μια προσπάθεια έχει αποτύχει και πρέπει να επαναληφθεί.
Τα έμβρυα καταψύχονται στο εργαστήριο με την βοήθεια ειδικού μηχανήματος και σύμφωνα με καθορισμένη τεχνική, η οποία εξασφαλίζει την επιβίωσή τους σε μεγάλο ποσοστό (άνω του 80%). Οι κυήσεις που επιτυγχάνονται μετά την αναθέρμανση των εμβρύων είναι φυσιολογικές και δεν έχει παρατηρηθεί αύξηση του ποσοστού συγγενών ανωμαλιών στα τέκνα που έχουν γεννηθεί με την μέθοδο αυτή.
Η κρυοσυντήρηση έχει και άλλες εφαρμογές: είναι δυνατόν να κρυοσυντηρηθεί σπέρμα, ιστός προερχόμενος από βιοψία όρχεως, ωάρια και ιστός προερχόμενος από βιοψία ωοθήκης. Οι εφαρμογές αυτές αφορούν σχετικώς σπάνιες περιπτώσεις ατόμων που κινδυνεύουν να απολέσουν την γονιμότητά τους ιατρογενώς (π.χ. λόγω του ότι χρειάζεται να υποβληθούν σε χημειοθεραπεία για την αντιμετώπιση νεοπλασίας, ενδεχομένως άσχετης με το γεννητικό σύστημα), ή ατόμων που η γονιμότητά τους κινδυνεύει λόγω ειδικών συνθηκών εργασίας. Η κρυοσυντήρηση του σπέρματος είναι παλαιά μέθοδος, που εφαρμόζεται με επιτυχία εδώ και πολλές δεκαετίες. Αντιθέτως, η κρυοσυντήρηση ωαρίων εφαρμόζεται μόλις τα τελευταία χρόνια και εμφανίζει ακόμη αρκετές τεχνικές δυσκολίες: μετά την αναθέρμανση, τα ποσοστά επιβίωσης των ωαρίων είναι μικρά και η γονιμοποίησή τους πρέπει συνήθως να γίνει επεμβατικά (μέθοδος ICSI). Διεθνώς η εμπειρία από την εφαρμογή αυτή είναι μικρή, με συνέπεια πολλές Μονάδες ΙΥΑ να μην προτείνουν ακόμη την κρυοσυντήρηση ωαρίων ως μέθοδο ρουτίνας.

Υποστήριξη
Πολλά ζευγάρια δεν χρειάζονται ιδιαίτερη υποστήριξη, αφού οι συμβουλές και οι πληροφορίες που χορηγούνται από τον ιατρό, τον εμβρυολόγο και το νοσηλευτικό προσωπικό των ειδικευμένων Μονάδων ΙΥΑ αρκούν. Υπάρχουν όμως και πολλά ζευγάρια που δεν μπορούν να βγουν μόνα τους από τις δυσκολίες και χρειάζονται στήριξη: κυρίως χρειάζονται κάποιον να τους ακούσει, ώστε να εξωτερικεύσουν την απογοήτευση ή τους ενδοιασμούς και να τονώσουν την αυτοεκτίμησή τους. Οι συγγενείς και οι φίλοι μπορούν να καλύψουν ενδεχομένως αυτή την ανάγκη, αλλά υπάρχουν και ειδικευμένοι ψυχολόγοι, που είναι σε θέση να παράσχουν επαγγελματική βοήθεια. Τέλος, τα ζευγάρια μπορούν να απευθύνονται στο σωματείο «ΚΥΒΕΛΗ», που λειτουργεί από το 1995 και έχει ήδη βοηθήσει χιλιάδες ζευγάρια να περάσουν αυτή την δύσκολη καμπή με επιτυχία. Το σωματείο απαρτίζεται από ζευγάρια που είτε προσπαθούν, είτε έχουν ήδη αποκτήσει παιδιά με μεθόδους ΙΥΑ: γνωρίζουν καλά τις λεπτομέρειες των διαδικασιών και παρέχουν δωρεάν πληροφόρηση, συμβουλές και ψυχολογική υποστήριξη από εξειδικευμένους εθελοντές συνεργάτες.

Περισσότερες πληροφορίες
Το σωματείο «ΚΥΒΕΛΗ» μπορεί σας προμηθεύσει έντυπο υλικό (φυλλάδια και βιβλία), ώστε να ενημερωθείτε πληρέστερα για τις τεχνικές και μεθόδους αντιμετώπισης της υπογονιμότητας. Επίσης, μπορείτε να βρείτε πολλές πληροφορίες στο διαδίκτυο (ιστοσελίδες του σωματείου «ΚΥΒΕΛΗ», των μεγάλων Μονάδων ΙΥΑ και εκατοντάδες άλλες σελίδες στον παγκόσμιο ιστό).