Παρενέργειες και κίνδυνοι των μεθόδων ΙΥΑ

Όπως κάθε ιατρική μέθοδος, η ΙΥΑ (Ιατρικώς Υποβοηθούμενη Αναπαραγωγή) πρέπει να εφαρμόζεται μόνον από εξειδικευμένους επιστήμονες (ιατρούς, εμβρυολόγους) και έχει κάποιες παρενέργειες, που σπανιότατα μπορεί να απειλήσουν την υγεία. Από τις παρενέργειες αυτές, αξίζει να συζητηθούν οι εξής:

• Κίνδυνοι κατά την ωοληψία: ο κίνδυνος εκδήλωσης αναπνευστικού ή καρδιακού προβλήματος που μπορεί να προκύψει σε οποιαδήποτε βραχύχρονη αναισθησία, όπως αυτή που χορηγείται κατά την ωοληψία, εκτιμάται σε λιγότερο από 1/15.000 και αντιμετωπίζεται από τον αναισθησιολόγο, η παρουσία του οποίου απαιτείται σύμφωνα με τον νόμο. Ο κίνδυνος αυτός, όπως και ο κίνδυνος σημαντικής εσωτερικής αιμορραγίας στην κοιλιά από την τρώση μεγάλου αγγείου, είναι πρακτικά αμελητέος. Η ανησυχία ορισμένων ζευγαριών γύρω από τους κινδύνους αυτούς είναι αβάσιμη, υπό την προϋπόθεση ότι η Μονάδα ΙΥΑ στην οποία απευθύνονται εφαρμόζει τους κανόνες της ορθής πρακτικής και είναι στελεχωμένη με έμπειρο ανθρώπινο δυναμικό.
• Σύνδρομο υπερδιέγερσης των ωοθηκών: το σύνδρομο αυτό (OHSS, ovarian hyper-stimulation syndrome) εκδηλώνεται σε ήπια μορφή στο 20-25% περίπου των γυναικών που υποβάλλονται σε εξωσωματική γονιμοποίηση, μερικές ημέρες μετά την εμβρυομεταφορά. Αυτή η μορφή δεν είναι επικίνδυνη (μικρό οίδημα της κοιλιάς, περιορισμένος πόνος στις ωοθήκες που οφείλεται στην διόγκωσή τους λόγω των φαρμάκων) υποχωρεί γρήγορα, χωρίς ειδική αγωγή και χωρίς να επηρεάζει σημαντικά την έκβαση της προσπάθειας. Η μέτρια μορφή του συνδρόμου είναι επίσης σχετικώς ακίνδυνη, αλλά μπορεί να επιδεινωθεί εάν επέλθει κύηση. Η βαριά μορφή του συνδρόμου έχει συμπτώματα όπως μεγάλη διόγκωση των ωοθηκών που προκαλεί ισχυρό πόνο, συγκέντρωση σημαντικής ποσότητας υγρού στην κοιλιά, εκτεταμένες γαστρεντερικές διαταραχές (ναυτία, έμετοι, διάρροια) και, ενδεχομένως, συγκέντρωση υγρού στον θώρακα με πλήρη διατάραξη των μεταβολικών ισορροπιών. Αυτή η μορφή είναι πολύ επικίνδυνη και μπορεί να απαιτήσει επείγουσα νοσοκομειακή αντιμετώπιση, μέχρι και σε Μονάδα Εντατικής Θεραπείας. Η εκδήλωση της βαριάς μορφής που απαιτεί νοσηλεία είναι εξαιρετικά σπάνια (περίπου 1% των περιπτώσεων). Με την κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή (κορτιζονούχα φάρμακα), το σύνδρομο υπερδιέγερσης προλαμβάνεται και τα συμπτώματά του περιορίζονται σημαντικά.
• Πολύδυμη κύηση: η μεταφορά πολλών εμβρύων κατά την εξωσωματική γονιμοποίηση ή η ανάπτυξη πολλών ωοθυλακίων κατά την ορμονική αγωγή με σκοπό την σπερματέγχυση, μπορεί να οδηγήσει στην εμφύτευση πολλών εμβρύων. Διεθνώς, ο αριθμός των εμβρύων περιορίζεται στα 2, ή το πολύ 3 σε ειδικές περιπτώσεις, προκειμένου να αποτραπεί ο κίνδυνος πολύδυμης κυήσεως. Εάν πρόκειται για σπερματέγχυση, ο προσεκτικός έλεγχος των δόσεων και της ανταπόκρισης της ωοθήκης σε αυτές επιτρέπει τον έλεγχο του φαινομένου. Η πιθανότητα πολύδυμης κύησης μετά από εφαρμογή μεθόδων ΙΥΑ είναι αυξημένη σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό και κυμαίνεται περίπου στο 20-25% (κυρίως δίδυμες, ενώ περίπου 3-4% των κυήσεων είναι τρίδυμες). Παλαιότερα είχαν σημειωθεί τετράδυμες και πεντάδυμες κυήσεις, αλλά οι πρακτικές αυτές έχουν σχεδόν εκλείψει διεθνώς.

• Κίνδυνος αναπτύξεως καρκίνου: η χορήγηση φαρμάκων με σκοπό την εφαρμογή μεθόδων ΙΥΑ έχει μελετηθεί πολύ, δεδομένου ότι τα φάρματα αυτά περιέχουν ορμόνες. Ωστόσο, μέχρι σήμερα, καμμία ειδική μελέτη δεν έχει δείξει σημαντική αύξηση της πιθανότητας εμφανίσεως καρκίνου, π.χ. στην ωοθήκη, στην μήτρα, ή στον μαστό, μετά από λογικό αριθμό διεγέρσεων. Ειδικά για τον καρκίνο των ωοθηκών (ο οποίος είναι ούτως ή άλλως σπανιότατος, της τάξεως του 1,5% στον γενικό πληθυσμό) έχει γίνει εκτεταμένη μελέτη σε 2.600 γυναίκες επί 12 έτη και δεν βρέθηκε συσχέτιση με την θεραπευτική αγωγή. Παράγοντες όπως η γενετική προδιάθεση, οι διατροφικές συνήθειες, μέχρι και η ίδια η υπογονιμότητα, αποτελούν παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη καρκίνου των ωοθηκών. Ωστόσο, η ίδια η κύηση περιορίζει τον κίνδυνο αυτόν (έχει περιγραφεί μείωση κατά 25% μετά την πρώτη κύηση της γυναίκας).
• Κίνδυνοι για τα παιδιά: μέχρι σήμερα δεν έχουν δημοσιευθεί μελέτες που να αποδεικνύουν ότι τα τέκνα που έχουν γεννηθεί μετά από εφαρμογή μεθόδων ΙΥΑ πάσχουν συστηματικά από κάποιο ιδιαίτερο νόσημα, ή εμφανίζουν περισσότερες γενετικές ή συγγενείς ανωμαλίες από τα τέκνα που γεννήθηκαν με φυσική σύλληψη. Η ψυχοσωματική ανάπτυξη των παιδιών «του σωλήνα» μελετάται ακόμη διεθνώς. Τα αποτελέσματα των μελετών αυτών είναι μέχρι στιγμής γενικώς ενθαρρυντικά. Επίσης, δεν έχει παρατηρηθεί καμία ειδική παθολογία στα τέκνα που έχουν γεννηθεί μετά από κρυοσυντήρηση σπέρματος και εμβρύων.
• Ψυχολογικές δυσκολίες: είναι γνωστό ότι τα ζευγάρια που έχουν προσπαθήσει πολλές φορές, χωρίς επιτυχία, εκδηλώνουν διάφορες ψυχικές παρενέργειες. Μεταξύ άλλων, διαταράσσεται η σεξουαλική ζωή, αυξάνεται το άγχος και η απογοήτευση, η αυτοεκτίμηση καταρρέει, ενώ μερικές φορές τα μέλη του ζευγαριού αποξενώνονται μεταξύ τους, ή μειώνουν τις κοινωνικές τους επαφές και κλείνονται στον εαυτό τους, ή προσπαθούν να αποφύγουν το πρόβλημα προσθέτοντας υπερβολικές δραστηριότητες σε άλλους τομείς (π.χ. εργασία). Αυτό μπορεί να προκαλέσει προβλήματα και δυσκολίες, που δεν σχετίζονται άμεσα με την αγωγή, αλλά μάλλον με την ίδια την υπογονιμότητα. Σε σπάνιες περιπτώσεις, τα προβλήματα αυτά μπορεί να οδηγήσουν μέχρι και στην διάλυση του ζευγαριού. Ο κανόνας όμως είναι ότι οι όποιες αυτές δυσκολίες και προκλήσεις τελικώς ενισχύουν τους δεσμούς αγάπης.