Η εποχή μας με τις γρήγορες αλλαγές και τις αυξανόμενες απαιτήσεις κάνει την εκπαιδευτική και επαγγελματική επιλογή μία δύσκολη υπόθεση για τα παιδιά. Για πολλούς μαθητές και μαθήτριες το τέλος του Γυμνασίου σηματοδοτεί πολλές αλλαγές καθώς καλούνται να αποφασίσουν τι θα ακολουθήσουν σε σχέση με το μέλλον τους.

Πολλοί νέοι και οι γονείς τους συγχέουν την επιτυχία με τις υψηλόβαθμες σχολές και όχι με το πόσο πολύ θα αγαπήσει κάποιος το επάγγελμά του και θα το κάνει σωστά. Κάποτε ρώτησαν το Σωκράτη, ποιο επάγγελμα νομίζει ότι είναι το καλύτερο και εκείνος απάντησε: ‘’Αυτό που πράττει το καλό’’.  Αυτό που χρειάζονται κατά γενική ομολογία οι έφηβοι και οι έφηβες σήμερα είναι να θέσουν τα προσωπικά τους κριτήρια στη διαδικασία λήψης απόφασης για το μέλλον τους Όλοι εμείς, γονείς, εκπαιδευτικοί και ειδικοί είμαστε δίπλα τους, υποστηρικτές και τους βοηθούμε να υιοθετήσουν μία στάση υπεύθυνη απέναντι στην πρόκληση αυτή, θυμίζοντάς τους ότι αυτή η διαδικασία είναι αυστηρά προσωπική τους υπόθεση. Άλλωστε κανείς άλλος δε θα ζήσει τη ζωή τους, παρά μόνο αυτοί!

Τα παιδιά καλούνται να πάρουν τέτοιες σημαντικές αποφάσεις σε μία κρίσιμη φάση της ζωής τους, στην εφηβική ηλικία, η οποία θεωρείται η πιο τρικυμιώδης περίοδος της ζωής του ατόμου, αφού χαρακτηρίζεται από πλήθος αλλαγών σε βιολογικό, πνευματικό, γνωστικό, ηθικό, ψυχολογικό και συναισθηματικό επίπεδο. Οι έφηβοι κινητοποιούν μηχανισμούς γνωστικούς και συναισθηματικούς προκειμένου να λάβουν μια απόφαση.  Ο στρατηγικές που εφαρμόζει το άτομο για να λάβει μια απόφαση είναι τρεις ανάλογα με τον τρόπο σκέψης του καθενός. Συγκεκριμένα υπάρχει α) η εξαρτημένη απόφαση, η οποία φαίνεται να είναι η ευκολότερη αλλά πραγματοποιείται με την επιρροή των άλλων, β) η διαισθητική, βασιζόμενοι δηλαδή στις εσωτερικές του αντιδράσεις και γ) η ορθολογική απόφαση η οποία περιλαμβάνει διερεύνηση των αναγκών μας και εκτίμηση όλων των εναλλακτικών που έχουμε στη διάθεσή μας.

Η λήψη απόφασης είναι μία σύνθετη διαδικασία και μπορεί να ενέχει δυσκολίες και προβλήματα. Συχνά οι έφηβοι δεν έχουν γνωρίσει καλά τον εαυτό τους, δεν έχουν θετική αυτοεικόνα, αντιμετωπίζουν συγκρούσεις εσωτερικές ή οικογενειακές, δυσκολεύονται να δεσμευτούν, και συχνά φοβούνται τις δυσκολίες του διαβάσματος και των σπουδών. Οι έφηβοι μπορεί να είναι αναβλητικοί και να μην κινητοποιούνται εγκαίρως για να αναζητήσουν πληροφορίες ή να απευθυνθούν σε κάποιον ειδικό και να βοηθηθούν, δεν εξετάζουν όλες τις πτυχές ενός επαγγέλματος και το κυριότερο δε συνειδητοποιούν, αν τα επαγγέλματα που σκέφτονται, ταιριάζουν στην προσωπικότητα και στο χαρακτήρα τους  και αν διαθέτουν τα αντίστοιχα προσόντα για να τα ασκήσουν.

Η διαδικασία λήψης απόφασης επηρεάζεται και καθορίζεται σε γενικές γραμμές από την προσωπικότητα του ατόμου, τις εμπειρίες του και το κοινωνικό περιβάλλον σε μία λειτουργική σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ χρόνου, κοινωνικών δομών και προσωπικών χαρακτηριστικών. Πιο συγκεκριμένα, βασικότερο κριτήριο για τη σωστή επιλογή σπουδών και επαγγέλματος  αποτελεί το προσωπικό ενδιαφέρον του ατόμου. Ο Κατσανέβας σε άρθρο του στο περιοδικό της ΕΛ.Ε.ΣΥ.Π. αναφέρει χαρακτηριστικά ότι ‘’πρώτιστο και κυρίαρχο κριτήριο είναι η καλύτερη δυνατή σύζευξη προσωπικότητας ενός ατόμου με ένα επάγγελμα ή επαγγέλματα’’. Η απόφαση είναι σωστή όταν είναι αποτέλεσμα ώριμης σκέψης και μιας καλά σχεδιασμένης διαδικασίας και όταν λαμβάνεται με ισορροπημένο τρόπο, με συνδυασμό λογικής και συναισθήματος, δηλαδή συνδυασμό του ‘’τί θέλω,  τί μπορώ και τί μου προσφέρει η αγορά εργασίας’’.

Σύμφωνα με έρευνα σε μαθητές και μαθήτριες, φαίνεται ότι επηρεάζονται στην επιλογή σπουδών και επαγγέλματος από τις προσωπικές τους εργασιακές αξίες. Οι νέοι επιλέγουν με βάση τις καλές εργασιακές συνθήκες, το σταθερό εισόδημα και τη σταθερότητα που τους προσφέρει ένα επάγγελμα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της εκτίναξης των βάσεων τα τελευταία χρόνια των Παιδαγωγικών τμημάτων στα ΤΕΙ και ΑΕΙ της χώρας μας λόγω της άμεσης αποκατάστασης και διορισμού των αποφοίτων τους σε δημόσια νηπιαγωγεία και σχολεία, που δείχνει εκτός των άλλων ότι οι σχολές αυτές αποτελούν πρώτες επιλογές των τελειοφοίτων. Συνάμα η ασφάλεια και η μονιμότητα, η γρήγορη εύρεση εργασίας, η δυνατότητα απόκτησης υψηλού μισθού, η γρήγορη εξέλιξη, οι καλές προοπτικές στην αγορά εργασίας, η προσωπική κλίση και το ταλέντο, το υψηλό κύρος που προσδίδει ένα επάγγελμα και η αναγνωσιμότητα που έχει αποτελούν τις πιο σημαντικές αξίες και κριτήρια για τους νέους σήμερα στην επιλογή επαγγέλματος.

Οι μαθητές και οι μαθήτριες επηρεάζονται στις επιλογές και αποφάσεις για το μέλλον τους και από σχολικούς παράγοντες. Η οργανωτική δομή του εκπαιδευτικού συστήματος, οι κατευθύνσεις σπουδών που προσφέρει, το πρόγραμμα των μαθημάτων και η διδακτική πράξη βοηθά το μαθητή να αφυπνιστεί. Η βαθμολόγηση του μαθητή στα τρίμηνα, τετράμηνα και στις εξετάσεις λειτουργεί ως έμμεσος τρόπος πληροφόρησης του ίδιου και της οικογένειάς του για τις ικανότητές του, το μαθησιακό του επίπεδο και κατ’ επέκταση γίνεται παράγοντας απόκτησης αυτογνωσίας και συνειδητοποίησης ενδιαφερόντων και κλίσεων. Αξίζει στο σημείο αυτό να γίνει και μια αναφορά στο μάθημα του ΣΕΠ που έχει στόχο τη βοήθεια στων μαθητών στην επιλογή επαγγέλματος. Οι μαθητές σε ένα ποσοστό 7,1% πιστεύουν ότι προσφέρει βοήθεια, ενώ 51,6% πιστεύουν ότι η βοήθειά του είναι μηδαμινή. Αυτό και μόνο προβάλλει την ανάγκη ενασχόλησης των αρμόδιων φορέων με το θέμα και την αναβάθμιση του θεσμού του Επαγγελματικού Προσανατολισμού στα σχολεία. Τέλος από έρευνα διαπιστώθηκε ότι μόνο το 8,2% των μαθητών αναφέρονται στο ρόλο που έχουν συχνά και οι εκπαιδευτικοί στη διαδικασία λήψης απόφασης, οι οποίοι συνομιλούν με τους μαθητές για τις ανησυχίες τους, για το μέλλον τους, για τις επιλογές τους, για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν και τους συμβουλεύουν για την αγορά εργασίας ή τους παραπέμπουν σε ειδικούς για να βοηθηθούν.

Στο σχολείο τα παιδιά επηρεάζονται στις επιλογές τους σε μικρότερο βαθμό (γύρω στο 3,8%) από τους συμμαθητές τους και γενικότερα την ομάδα των φίλων και συνομηλίκων. Με αυτούς συναντιούνται καθημερινά και για αρκετές ώρες της ημέρας. Η παρέα ασκεί επιρροή στον έφηβο μέσα από τη δυναμική της και τις σχέσεις που δημιουργούνται στο πλέγμα της. Οι συμμαθητές μπορεί να επηρεάσουν θετικά ένα μαθητή ενισχύοντας το αυτοσυναίσθημά του αν γίνεται αποδεκτός στην ομάδα, αλλά και αρνητικά αν τον αντιμετωπίζουν μειονεκτικά και τον υποβιβάζουν ως άτομα, προσωπικότητα και μαθητή. Οι έφηβοι επίσης επηρεάζονται σε μικρότερο βαθμό από τους φίλους τους για να επιλέξουν κατεύθυνση για παράδειγμα, ώστε να είναι μαζί στην ίδια τάξη και να έχουν παρέα την ώρα του μαθήματος.

Οι νέοι αποτελούν κομμάτι του ευρύτερου κοινωνικού συνόλου και είναι λογικό να επηρεάζονται από αυτό. Συγκεκριμένα οι μαθητές επηρεάζονται από τα κοινωνικά στερεότυπα που ακόμα υπάρχουν για τη φύση κάποιων επαγγελμάτων και την επίδραση του φύλου στην καλύτερη άσκησή τους. Ακόμα και σήμερα τα αγόρια ενισχύονται από το οικογενειακό περιβάλλον να επιλέγουν σχολές σχετικές με τις ένοπλες δυνάμεις, τον αθλητισμό, το εμπόριο, την πληροφορική και την τεχνολογία. Αντίθετα τα κορίτσια ενθαρρύνονται στην επιλογή σχολών ανθρωπιστικών, κοινωνικών και καλλιτεχνικών. Επίσης καθοριστικός είναι ο ρόλος οικογένειας σε σχέση με την οικονομική της κατάσταση και την ανεργία. Για παράδειγμα έφηβοι από κατώτερο κοινωνικοοικονομικό στρώμα και παιδιά που οι γονείς τους αντιμετωπίζουν αντικειμενικές οικονομικές δυσκολίες, επιλέγουν σχολές και επαγγέλματα με άμεση αποκατάσταση και γρηγορότερη σύνδεση με την αγορά εργασίας. Φαίνεται λοιπόν ότι οι νέοι έχουν το στοιχείο του ρεαλισμού στις επιλογές τους και προσπαθούν να συμβιβάσουν τις επιθυμίες τους με αυτό που οι συνθήκες και οι δυνατότητές τους επιτρέπουν.

Ο ρόλος των γονέων και η επίδραση που ασκούν στα παιδιά τους συνειδητά ή ασυνείδητα πολλές φορές στην επιλογή σπουδών και επαγγέλματος είναι επίσης σημαντική. Οι μαθητές φαίνεται ότι συζητούν (σε ποσοστό 72% σύμφωνα με έρευνες) με τους γονείς τους τις ανησυχίες τους και τους προβληματισμούς τους για το επάγγελμα ή την κατεύθυνση σπουδών που τους ενδιαφέρει να ακολουθήσουν. Επίσης η πειθώ που ασκεί ένας γονέας με επιτυχημένη σταδιοδρομία, που ασκεί ένα επάγγελμα που του αρέσει και που είναι ευχαριστημένος από αυτό, είναι σημαντική και επηρεάζει τους νέους Η επίδραση που ασκείται από τους γονείς στη λήψη αποφάσεων για την επιλογή επαγγέλματος είναι αρκετά σημαντική και σύμφωνα με έρευνες φτάνει το ποσοστό του 45,3 και  49,6% από τον πατέρα και τη μητέρα αντίστοιχα. Μάλιστα 7 στους 10 μαθητές αναφέρουν ότι συζητούν με τους γονείς τους για ζητήματα που αφορούν το μέλλον τους, εύρημα που δείχνει το συνεκτικό δεσμό των μελών της ελληνικής οικογένειας και το ενδιαφέρον των γονέων για την επαγγελματική καθοδήγηση των παιδιών τους.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς, οι ειδικοί και όσοι είναι γύρω από έναν έφηβο ή μια έφηβη που δεν ξέρει τι να αποφασίσει; Πιστεύω ότι χρειάζεται μία οργανωμένη προσπάθεια με κύριο στόχο αρχικά τη στήριξη του νέου. Το οικογενειακό περιβάλλον θα πρέπει να είναι κοντά του και να τον/την στηρίζει. Είναι γενικά παραδεκτό ότι οι έφηβοι στη φάση αυτή έχουν ανάγκη πολύ τους γονείς τους, ακόμα και αν δεν το δείχνουν πάντα και ακόμα και αν συγκρούονται συχνά μαζί τους. Χρειάζεται να νιώθουν ότι οι γονείς τους ‘’ακούν’’ και τους αποδέχονται για αυτό που είναι, ότι τους ενισχύουν τα θετικά τους στοιχεία και τους εμψυχώνουν να βρουν το δρόμο τους. Οι έφηβοι πρέπει να νιώσουν δυνατοί και να πιστέψουν στον εαυτό τους, να νιώσουν ότι έχουν έλεγχο στις αποφάσεις και στα πράγματα που τους συμβαίνουν. Αυτό θα ενισχύσει και το αυτοσυναίσθημα και την αυτοεκτίμησή τους. Η εμπιστοσύνη στις ικανότητές τους θα είναι το αντίδοτο σε αρνητικές σκέψεις ότι δεν μπορούν να τα καταφέρουν.

Συμβουλεύουμε λοιπόν τους γονείς: ‘’Εμπιστευθείτε την κρίση τους και κυρίως τις επιθυμίες τους. Αφήστε τα να σας εξηγήσουν τι θέλουν, τι τους αρέσει, τι είναι αυτό που τους γοητεύει στις επιλογές τους, γιατί το διάλεξαν και πώς έχουν φαντασιώσει τον εαυτό τους ως μελλοντικοί επαγγελματίες. Μη τα πιέσετε να κάνουν που δε θέλουν, αλλά θέλετε εσείς! Το μέλλον τους ανήκει και πρέπει να το διεκδικήσουν μέσα από τη μοναδικότητά τους, την προσωπική τους προσπάθεια και τις ευθύνες των πράξεών τους. Η τελική επιλογή είναι υπόθεση και ευθύνη αυστηρά δική τους, γιατί κανείς δε θα ζήσει τη ζωή τους παρά μόνο αυτά τα ίδια! ‘’
Οι γονείς μπορούν να είναι άξιοι συμπαραστάτες των παιδιών τους. Είναι πολλές φορές εκείνοι που επηρεάζουν τα παιδιά τους να θέτουν στόχους. Από έρευνες έχει διαπιστωθεί ότι οι υψηλές προσδοκίες των γονέων ανεξάρτητα από το οικονομικό τους επίπεδο και η ύπαρξη και διατήρηση ενός δημοκρατικού οικογενειακού κλίματος στην οικογένεια,  επιδρούν θετικά στη σχολική επίδοση των απιδιών, στην αυτοεκτίμησή τους, στη σχολική τους πρόοδο. Είναι όμως και εκείνοι που έχουν προσδοκίες για τα παιδιά τους, επενδύουν σε αυτά και αναμένουν από τα παιδιά τους να πραγματοποιήσουν τους δικούς τους στόχους, τις προσδοκίες και τα όνειρα που ίσως οι ίδιοι δεν μπόρεσαν νωρίτερα. Πολλές φορές ισχύει το ‘’στόχοι και προσδοκίες γονέων…παιδεύουσι τέκνα’’, αλλά η συμβουλή τους δε θα πρέπει να είναι εγωιστική και αυθαίρετη.

Ο ρόλος των ειδικών είναι κυρίως καθοδηγητικός με στόχο να βοηθήσουμε τον έφηβο/η να καταλάβει τι είναι εκείνο που του δίνει χαρά και ικανοποίηση. Οι νέοι συχνά επιλέγουν κάποιο επάγγελμα το οποίο γνωρίζουν, αφού συνήθως απορρίψουν εκείνα τα οποία θεωρούν ότι δεν έχουν τα αναγκαία προσόντα να κάνουν ή δεν τους αρέσουν. Ο ρόλος του συμβούλου συνίσταται στη σωστή ενημέρωση και απόκτηση αυτογνωσίας του εφήβου. Είναι γνωστό ότι λόγω της φύσης του οι έφηβοι συχνά αλλάζουν στόχους υπό την επίδραση πολλών παραγόντων ή τάσεων της μόδας. Σε άλλες περιπτώσεις η γονεϊκή επιρροή είναι τόσο έντονη που καταπνίγει τις προσωπικές επιθυμίες του εφήβου. Ο σύμβουλος λοιπόν θα σταθεί δίπλα στον έφηβο, θα τον ακούσει, θα τον διαφωτίσει, θα τον βοηθήσει να εκπαιδευτεί στις ικανότητες αυτοδιαχείρισης, ώστε να λάβει τη σωστή απόφαση για το μέλλον του. Γενικότερα η Συμβουλευτική μπορεί να διδάξει στο άτομο τη σημασία των αποφάσεων και το πόσο σημαντικό είναι να τις λαμβάνει το ίδιο. Επίσης μπορεί να του δείξει πώς να παίρνει σωστές αποφάσεις. Ο σύμβουλος δουλεύει με το νέο, τον καθοδηγεί, του συμπαραστέκεται , τον ‘ξεμπλοκάρει’’, αλλά φυσικά δεν μπορεί να αποφασίσει για τον ίδιο σε καμία περίπτωση. Ο σύμβουλος θα βοηθήσει στην αποφυγή παγίδων προκαταλήψεων και στεροτύπων, στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και της αυτοεικόνας του εφήβου, στη λήψη απόφασης με συνδυασμό γνωστικών και συναισθηματικών μεθόδων. Η συνεισφορά των συμβούλων έγκειται στο να βοηθήσουν τους συμβουλευμένους να χειρίζονται τις αμφιβολίες τους και να ωφελούνται από τη διαισθητική πλευρά των πραγμάτων αναπτύσσοντας την ταυτότητα της σταδιοδρομίας τους. Γενικότερα ο ρόλος τους είναι κατευθυντικός ως προς την οργάνωση της διαδικασίας λήψης απόφασης αλλά μη-κατευθυντικός ως προς τις τελικές επιλογές και τα αποτελέσματά της.

Ας αφήσουμε τους έφηβους και τις έφηβες να αποφασίσουν για το μέλλον τους ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση τους. Εμείς θα είμαστε κοντά τους, συμπαραστάτες, δίνοντάς τους το σύνθημα: Είσαι μοναδικός-ή! Άδραξε το μέλλον σου! Βρες το επάγγελμα που σου ταιριάζει! Γιατί η επιτυχία είναι επιλογή και η επιλογή είναι δική σου!

Μαρίνα  Κωνσταντινίδου
Ψυχολόγος,  Μ.Sc. στη Συμβουλευτική και τον Επαγγελματικό Προσανατολισμό