Δύο αναπάντεχα περιστατικά απώλειας ανθρώπινων ζωών έχουν συγκλονίσει την χώρα μας.
Η τραγωδία στο εργοστάσιο Βιολάντα που στοίχισε τη ζωή πέντε γυναικών που εργάζονταν εκεί και ένα τροχαίο δυστύχημα με επτά νεκρούς οπαδούς του ΠΑΟΚ. Μπορεί το παιδί σας να άκουσε κάτι σχετικό στο περιβάλλον του ή να είδε κάτι στην τηλεόραση αυτές τις μέρες γύρω με τον θάνατο. Είναι ένα ζήτημα που δυσκολεύει τόσο τους γονείς, όσο και τους εκπαιδευτικους.
Όπως εξηγεί η ψυχολόγος και σύμβουλος πένθους Νάνσυ Ψημενάτου, οι εικόνες, στις οποίες ενδεχομένως να εκτεθούν τα παιδιά, μπορεί να ενεργοποιήσουν άγχος, φόβο, ανασφάλεια και να οδηγήσουν ακόμα και σε τραυματικές αντιδράσεις, ιδιαίτερα όταν συνδέονται με το θάνατο ή υλικές απώλειες, σε περίπτωση φυσικών καταστροφών.
Όταν μιλάμε στα παιδιά:
- Δεν χρειάζεται να αποκρύψουμε την αλήθεια, αλλά να τη φιλτράρουμε με βάση την ηλικία και την ψυχική τους ωριμότητα.
- Ονομάζουμε τα συναισθήματα: «Αυτό που νιώθεις τώρα είναι φόβος / στεναχώρια / άγχος. Και είναι απόλυτα λογικό».
- Δεν τα εκθέτουμε σε εικόνες καταστροφής. Η επαναλαμβανόμενη έκθεση μπορεί να ενεργοποιήσει φοβίες και την αίσθηση μόνιμου κινδύνου.
- Μιλάμε για τον θάνατο με απλά λόγια, χωρίς δραματοποίηση και χωρίς ψεύτικες διαβεβαιώσεις.
Να μιλάμε με ειλικρίνεια
Τα παιδιά και οι νέοι άνθρωποι θελουν και χρειάζονται την ειλικρίνεια των ενηλίκων, ειδικά όταν μιλούν για τον θάνατο και τον θρήνο. Αν δεν τους πούμε την αλήθεια, η εξαιρετικά ενεργή φαντασία τους μπορεί να γεμίσει τα κενά, κάτι που συχνά οδηγεί σε παρεξηγήσεις. .
Πώς να εξηγήσουμε στο παιδί τι συμβαίνει, όταν κάποιος πεθαίνει;
Μία απλή βιολογική εξήγηση σχετικά με τον θάνατο είναι εξαιρετικά βοηθητική. Η καρδιά σταματά να χτυπά, οι πνεύμονες πλέον δεν λειτουργούν, έτσι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αναπνεύσει και ο εγκέφαλος σταματά τη λειτουργία του. Αναφερόμενοι στο σώμα, μπορούμε να πούμε ότι μοιάζει με ένα άδειο όστρακο, προκειμένου να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν, ότι το πρόσωπο δεν είναι πλέον ζωντανό, όπως το γνωρίζουμε. Κάποια παιδιά ή έφηβοι θέλουν να ξέρουν τι συμβαίνει στο σώμα, για παράδειγμα στο διάστημα ανάμεσα στον θάνατο και την κηδεία. Αυτό μπορεί φυσικά να οδηγήσει σε μια συζήτηση γύρω από πεποιθήσεις, τελετές ή έθιμα.
Καλό είναι επίσης, να εξηγήσουμε, ότι όταν κάποιος πεθαίνει δεν μπορεί να νιώσει ζέστη ή κρύο, πείνα ή δίψα, ούτε πόνο. Επίσης, είναι σημαντικό να τους αναφέρουμε, ότι αυτός ο άνθρωπος θα παραμείνει νεκρός, παρά το γεγονός, ότι θα ευχόμασταν να επιστρέψει στη ζωή, όπως πριν.
Τι γλώσσα να χρησιμοποιήσουμε;
Φράσεις όπως «κοιμήθηκε» ‘η «έφυγε» ή λέξεις, όπως «απώλεια» μπορεί να είναι πιο ήπιες, ωστόσο ενδεχομένως να προκαλέσουν σύγχυση και παρερμηνεία. Για παράδειγμα, ενθαρρύνουμε τα παιδιά να βρουν πράγματα που έχουν χάσει. Με αυτή τη λογική ενδεχομένως να εξακολουθούν να ψάχνουν έναν άνθρωπο που «χάθηκε» ή να περιμένουν να γυρίσει κάποιος που «έφυγε», αλλά έχει πεθάνει. Αντίστοιχα, η χρήση του όρου «κοιμήθηκε» μπορεί να τα οδηγήσει στο να συνδέσουν τον ύπνο με τον θάνατο, κάτι που μπορεί να προκαλέσει άγχος την ώρα της κατάκλισης.
Τι να κάνουμε αν νιώσει ενοχλημένο από τη συζήτηση
Η συζήτηση γύρω από τον θάνατο μπορεί να προκαλέσει συναισθηματικές αντιδράσεις. Αυτό μπορεί να είναι κάτι δύσκολο, αλλά αναγνωρίζοτνάς το και μιλώντας ανοιχτά για τον θάνατο και το πένθος, βοηθά τα παιδιά να εμπιστευτούν περισσότερο τους ενηλίκους γύρω τους. Τα ενθαρρύνει, επίσης, να κάνουν ερωτήσεις, να μοιράζονται αγωνίες και να εκφράζουν συναισθήματα.
Τι να κάνουμε αν εμείς νιώθουμε άσχημα;
Τα παιδιά μαθαίνουν από τους ενήλικες γύρω τους, οπότε αν έχεις μια έντονη συναισθηματική αντίδραση, είναι καλύτερο να αναγνωρίσεις τα συναισθήματά σου, καθησυχάζοντάς τα παράλληλα ότι σε λίγο θα είσαι καλά. Αυτό θα τα βοηθήσει να καταλάβουν ότι είναι εντάξει να εκφράζουν και τα ίδια τα συναισθήματά τους.
Πώς να απαντήσουμε σε συχνές ερωτήσεις σχετικά με τον θάνατο
Παρότι μπορεί να μοιάζει αρκετά τρομακτικό, είναι σημαντικό να απαντάτε σε κάθε ερώτηση όσο πιο ειλικρινά και ολοκληρωμένα γίνεται. Αν και μπορεί να φαίνεται δελεαστικό να προσπαθήσετε να αποσπάσετε την προσοχή παιδιών και εφήβων, αυτό στην πραγματικότητα μπορεί να τους προκαλέσει μεγαλύτερο άγχος από το να ακούσουν την αλήθεια.
«Θα πεθάνω; Θα πεθάνεις; Γιατί πεθαίνουν οι άνθρωποι; Πότε θα πεθάνω;»
Για να απαντήσετε σε αυτές τις ερωτήσεις, μπορεί να βοηθήσει να εξηγήσετε ότι όλα τα ζωντανά όντα πεθαίνουν και ότι αυτό αποτελεί μέρος του κύκλου της ζωής. Ως ζωντανά όντα, και οι άνθρωποι θα πεθάνουν κάποτε. Μπορείτε να τους καθησυχάσετε λέγοντας ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι πολύ ηλικιωμένοι όταν πεθαίνουν. Ίσως βοηθήσει να τους θυμίσετε όλους τους ανθρώπους που έχουν στη ζωή τους και να σκεφτούν όλα όσα θέλουν να πετύχουν, τα μέρη που θα ήθελαν να επισκεφθούν, τις δουλειές που θα ήθελαν να κάνουν, τις ελπίδες και τα όνειρά τους.
«Μπορούμε να σταματήσουμε τους ανθρώπους από το να πεθαίνουν;»
Είναι σημαντικό να τους υπενθυμίζετε ότι οι άνθρωποι πεθαίνουν επειδή είναι ζωντανά όντα, όπως ακριβώς τα φυτά και τα ζώα. Για τα μικρότερα παιδιά, μπορεί να βοηθήσει να μιλήσετε για το ότι οι περισσότεροι άνθρωποι είναι ηλικιωμένοι και το σώμα τους έχει «φθαρεί», όμως νεότεροι άνθρωποι μπορεί να πεθάνουν αν έχουν μια ασθένεια ή σοβαρούς τραυματισμούς που δεν μπορούν να θεραπευτούν.
Για μεγαλύτερα παιδιά, μπορεί να είναι χρήσιμο να συζητήσετε ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε το γεγονός ότι κάποιος πέθανε, αλλά μπορούμε να σκεφτούμε τι μπορούμε να μάθουμε ώστε να βελτιωθούν οι θεραπείες ή οι κανόνες ασφάλειας και να βοηθηθούν άλλοι άνθρωποι στο μέλλον.
Ενθαρρύνετε τα παιδιά και τους εφήβους να σκεφτούν ποια πράγματα τα βοηθούν να ζουν μια υγιή ζωή, όπως το να τρέφονται σωστά, να προσέχουν την ασφάλειά τους και να φροντίζουν τον εαυτό τους και τους άλλους. Εξηγήστε ότι τα φάρμακα και οι θεραπείες για ασθένειες και ατυχήματα βελτιώνονται συνεχώς και ότι σήμερα οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και με καλύτερη υγεία σε σχέση με το παρελθόν.
«Γιατί κλαις;»
Αν έχεις μια συναισθηματική αντίδραση όταν μιλάς για τον θάνατο με ένα παιδί ή έναν έφηβο, είναι καλύτερο να αναγνωρίσεις τα συναισθήματά σου, καθησυχάζοντάς τον παράλληλα ότι σε λίγο θα είσαι καλά. Μπορείς να του πεις ότι και εσύ δυσκολεύεσαι να μιλήσεις γι’ αυτό ή ότι και εσύ νιώθεις λύπη. Αυτό θα το βοηθήσει να καταλάβει ότι είναι εντάξει να εκφράζει και το ίδιο τα συναισθήματά του.
Να δώσουμε χώρο στα παιδιά και να τα παρατηρούμε
Όπως σημειώνει η κ. Ψημενάτου, αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι να δώσουμε χώρο στα παιδιά να κάνουν ερωτήσεις και ας είμαστε σε επαφή για τυχόν αλλαγές στη συμπεριφορά, στον ύπνο και σε σωματικά συμπτώματα που μπορεί να υποδηλώνουν έντονο άγχος.
Η ανθεκτικότητα των παιδιών χτίζεται με φράσεις όπως:
- «είμαι εδώ»
- «μπορούμε να μιλήσουμε»
- «δεν είσαι μόνο σου»
Η παρουσία μας, η σταθερότητα και η συναισθηματική διαθεσιμότητα είναι οι πιο ισχυροί προστατευτικοί παράγοντες απέναντι στο τραύμα. Τα παιδιά χρειάζονται συναισθηματικά ρυθμισμένους ενήλικες και αυτό σημαίνει να αφιερώσουμε χρόνο και στη δική μας φροντίδα.
Σημαντικό : Αν δούμε ότι το άγχος, οι φόβοι ή οι εικόνες καταστροφής επιμένουν ή διαταράσσεται ο ύπνος τους, τότε ζητάμε υποστήριξη.
Πηγές: Νάνσυ Ψημενάτου, Ψυχολόγος – Σύμβουλος πένθους, childbereavementuk.org
