Η εφηβεία είναι μια φυσιολογική περίοδος μεγάλων αλλαγών για κάθε παιδί.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν ορισμένα σημάδια εμφανίζονται νωρίτερα από το αναμενόμενο;
Όπως επισημαίνει Παιδο-ενδοκρινολόγος, Τζέσικα Αρδίτη εμφάνιση τριχοφυΐας, έντονης σωματικής οσμής, ακμής ή ανάπτυξης του στήθους σε μικρή ηλικία μπορεί να ανησυχήσει τους γονείς. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα, είναι όμως σημαντικό να γνωρίζουμε πότε χρειάζεται αξιολόγηση από παιδοενδοκρινολόγο.
Τι είναι η εφηβεία;
Η εφηβεία είναι η περίοδος κατά την οποία το παιδί περνά σταδιακά από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή.
Κατά τη διάρκειά της εμφανίζονται τα λεγόμενα δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου, όπως η ανάπτυξη του στήθους στα κορίτσια και η τριχοφυΐα, ενώ σταδιακά αποκτάται και η αναπαραγωγική ικανότητα.
Φυσιολογικά, η εφηβεία αρχίζει:
- στα κορίτσια μεταξύ 8 και 13 ετών
- στα αγόρια μεταξύ 9 και 14 ετών
Σε ορμονικό επίπεδο, δύο σημαντικές διαδικασίες σχετίζονται με αυτή την περίοδο: η αδρεναρχή και η ήβη. Πρόκειται για διαφορετικούς μηχανισμούς, οι οποίοι συνήθως ενεργοποιούνται μέσα στα αναμενόμενα ηλικιακά όρια.
Τι είναι η αδρεναρχή;
Τα επινεφρίδια είναι δύο μικροί αδένες που βρίσκονται πάνω από τα νεφρά και παράγουν σημαντικές ορμόνες για τη λειτουργία του οργανισμού. Μεταξύ αυτών είναι και ορισμένα ανδρογόνα.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, η παραγωγή αυτών των ανδρογόνων αυξάνεται. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται αδρεναρχή.
Συνήθως αρχίζει μετά την ηλικία των 8 ετών στα κορίτσια και των 9 ετών στα αγόρια.
Ποια είναι τα σημάδια της αδρεναρχής;
Οι γονείς μπορεί να παρατηρήσουν:
- πιο έντονη σωματική οσμή
- τριχοφυΐα στις μασχάλες ή στην περιοχή των γεννητικών οργάνων
- ακμή
Τα συμπτώματα δεν εμφανίζονται απαραίτητα όλα μαζί.
Ένα παιδί, για παράδειγμα, μπορεί αρχικά να παρουσιάσει πιο έντονη οσμή σώματος και αρκετούς μήνες αργότερα να εμφανίσει τριχοφυΐα.
Πότε μιλάμε για πρώιμη αδρεναρχή;
Όταν σημάδια όπως έντονη σωματική οσμή, τριχοφυΐα ή ακμή εμφανιστούν:
- πριν από τα 8 έτη στα κορίτσια
- πριν από τα 9 έτη στα αγόρια
είναι καλό το παιδί να αξιολογηθεί από ειδικό.
Η εμφάνιση αυτών των συμπτωμάτων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο σοβαρό πρόβλημα. Ο έλεγχος, όμως, βοηθά να διευκρινιστεί εάν πρόκειται για πρώιμη αδρεναρχή, για έναρξη της ήβης ή για συνδυασμό των δύο.
Πώς γίνεται ο έλεγχος της πρώιμης αδρεναρχής;
Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι η κλινική εξέταση από παιδοενδοκρινολόγο.
Ο γιατρός αξιολογεί την ανάπτυξη του παιδιού, τα σημάδια που έχουν εμφανιστεί και το οικογενειακό και ατομικό ιστορικό. Αν κριθεί απαραίτητο, μπορεί να ζητηθούν επιπλέον εξετάσεις, όπως:
- Έλεγχος οστικής ηλικίας: γίνεται συνήθως με ακτινογραφία του αριστερού χεριού και βοηθά να εκτιμηθεί κατά πόσο οι ορμόνες έχουν επηρεάσει την ωρίμανση των οστών.
- Ορμονικός έλεγχος αίματος.
- Απεικονιστικός έλεγχος, όταν υπάρχει σχετική ένδειξη, για παράδειγμα των επινεφριδίων.
- Στα κορίτσια, μία συχνή διάγνωση είναι η ιδιοπαθής πρώιμη αδρεναρχή, δηλαδή η εμφάνιση των συγκεκριμένων σημείων χωρίς να εντοπίζεται κάποιο παθολογικό αίτιο.
Παρόλα αυτά, ο ιατρικός έλεγχος είναι σημαντικός ώστε να αποκλειστούν σπανιότερες καταστάσεις που μπορεί να χρειάζονται θεραπεία.
Η παρακολούθηση του παιδιού μπορεί επίσης να είναι απαραίτητη, καθώς ο παιδοενδοκρινολόγος θα αξιολογεί την πορεία της ανάπτυξης και την εξέλιξη των συμπτωμάτων.
Τι είναι η ήβη;
Η ήβη είναι η διαδικασία κατά την οποία ενεργοποιείται ο ορμονικός μηχανισμός που οδηγεί στην ωρίμανση των γεννητικών οργάνων και στην παραγωγή των ορμονών του φύλου.
Όλα ξεκινούν από μια περιοχή του εγκεφάλου που ονομάζεται υποθάλαμος. Εκεί παράγεται η ορμόνη GnRH, η οποία ενεργοποιεί την υπόφυση.
Η υπόφυση στη συνέχεια εκκρίνει τις ορμόνες LH και FSH. Αυτές «δίνουν το σήμα» στις γονάδες —τις ωοθήκες στα κορίτσια και τους όρχεις στα αγόρια— να αρχίσουν να λειτουργούν.
Έτσι αυξάνεται σταδιακά η παραγωγή οιστρογόνων στα κορίτσια και τεστοστερόνης στα αγόρια και αρχίζουν οι χαρακτηριστικές αλλαγές της εφηβείας.
Πώς καταλαβαίνουμε ότι έχει ξεκινήσει η ήβη;
Στα κορίτσια στο πρώτο σημάδι είναι συνήθως η ανάπτυξη του στήθους, η οποία κάποιες φορές μπορεί να συνοδεύεται από ευαισθησία ή πόνο.
Στη συνέχεια παρατηρείται επιτάχυνση της ανάπτυξης, με το παιδί να ψηλώνει πιο γρήγορα. Η πρώτη περίοδος εμφανίζεται συνήθως περίπου δύο χρόνια μετά την έναρξη ανάπτυξης του στήθους, αν και ο χρόνος αυτός μπορεί να διαφέρει από κορίτσι σε κορίτσι.
Στα αγόρια το πρώτο σημάδι της ήβης είναι συνήθως η αύξηση του μεγέθους των όρχεων, κάτι που αξιολογείται από τον γιατρό κατά την εξέταση.
Αργότερα εμφανίζονται πιο εμφανείς αλλαγές, όπως:
- αύξηση του μεγέθους του πέους
- γρήγορη αύξηση του ύψους
- αλλαγή της φωνής
- σταδιακή ανάπτυξη της μυϊκής μάζας και της τριχοφυΐας
Πότε μιλάμε για πρώιμη ήβη;
Οι ηλικίες που πρέπει να θυμούνται οι γονείς είναι κυρίως δύο:
8 ετών για τα κορίτσια και 9 ετών για τα αγόρια.
Εάν εμφανιστούν σαφή σημάδια έναρξης της ήβης πριν από αυτές τις ηλικίες, όπως ανάπτυξη του στήθους στα κορίτσια ή αύξηση του μεγέθους των όρχεων στα αγόρια, χρειάζεται αξιολόγηση από παιδοενδοκρινολόγο.
Στόχος είναι να διαπιστωθεί εάν πρόκειται πράγματι για πρώιμη ήβη και, εφόσον ναι, ποια είναι η αιτία της.
Τι εξετάσεις μπορεί να χρειαστούν;
Ο παιδοενδοκρινολόγος θα πάρει αναλυτικό οικογενειακό και ατομικό ιστορικό και θα εξετάσει το παιδί.
Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να ζητηθούν:
- έλεγχος οστικής ηλικίας με ακτινογραφία αριστερού χεριού
- ορμονικές εξετάσεις αίματος
- ειδικός ορμονικός έλεγχος, όπως δοκιμασία διέγερσης με GnRH/LHRH
- υπερηχογράφημα μήτρας και ωοθηκών στα κορίτσια, όταν υπάρχει ένδειξη
- μαγνητική τομογραφία της περιοχής υποθαλάμου και υπόφυσης σε επιλεγμένες περιπτώσεις
Δεν χρειάζονται όλες οι εξετάσεις σε όλα τα παιδιά. Ο γιατρός αποφασίζει ποιες είναι απαραίτητες ανάλογα με την ηλικία, τα συμπτώματα και την κλινική εικόνα.
Πώς αντιμετωπίζεται η πρώιμη ήβη;
Η αντιμετώπιση εξαρτάται από την αιτία και από το πόσο γρήγορα εξελίσσεται η εφηβεία.
Σε ορισμένα παιδιά αρκεί η τακτική παρακολούθηση, ενώ σε άλλες περιπτώσεις μπορεί να χρειαστεί θεραπεία της υποκείμενης αιτίας.
Όταν υπάρχει ένδειξη, ο παιδοενδοκρινολόγος μπορεί να συζητήσει με την οικογένεια το ενδεχόμενο φαρμακευτικής αναστολής της ήβης.
Η θεραπεία αυτή περιορίζει προσωρινά την ενεργοποίηση του ορμονικού άξονα της εφηβείας. Χορηγείται σε συγκεκριμένα χρονικά διαστήματα, ανάλογα με το θεραπευτικό σχήμα, και η απόφαση λαμβάνεται εξατομικευμένα για κάθε παιδί.
Γιατί μπορεί να χρειαστεί θεραπεία;
Η πρώιμη ήβη μπορεί να επηρεάσει την τελική ανάπτυξη του παιδιού.
Κατά την εφηβεία τα οστά ωριμάζουν και, προς το τέλος της, οι αυξητικές πλάκες σταδιακά κλείνουν. Όταν η εφηβεία ξεκινήσει πολύ νωρίς και εξελίσσεται γρήγορα, η οστική ωρίμανση μπορεί επίσης να επιταχυνθεί, με αποτέλεσμα το παιδί να σταματήσει νωρίτερα να ψηλώνει και ενδεχομένως να μην φτάσει το αναμενόμενο τελικό του ύψος.
Υπάρχει όμως και η ψυχολογική διάσταση. Ένα παιδί που ωριμάζει σωματικά πολύ νωρίτερα από τους συνομηλίκους του μπορεί να αισθανθεί αμηχανία, άγχος ή διαφορετικότητα και να χρειάζεται επιπλέον υποστήριξη από την οικογένεια.
Τι πρέπει να κρατήσουν οι γονείς
Η εμφάνιση ενός πρώιμου σημείου εφηβείας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι υπάρχει πρόβλημα. Είναι, όμως, ένα σημάδι που αξίζει να αξιολογηθεί.
Εάν παρατηρήσετε ανάπτυξη στήθους, τριχοφυΐα, έντονη σωματική οσμή, ακμή ή άλλες αλλαγές νωρίτερα από το αναμενόμενο, συζητήστε το με τον παιδίατρο ή έναν παιδοενδοκρινολόγο. Η έγκαιρη αξιολόγηση μπορεί να ξεκαθαρίσει εάν πρόκειται για μια φυσιολογική παραλλαγή της ανάπτυξης ή για κατάσταση που χρειάζεται στενότερη παρακολούθηση ή θεραπεία.
