Στον ολοένα και πιο αποστειρωμένο κόσμο μας, η παιδική ηλικία συχνά περιορίζεται σε λείες επιφάνειες, πλαστικά παιχνίδια με διαρκή επίβλεψη.
Όμως αυτή η υπερβολική «καθαρότητα» ίσως στερεί από τα παιδιά κάτι πολύ πιο ουσιαστικό από την απλή χαρά του υπαίθριου παιχνιδιού: τα αόρατα θεμέλια της υγείας τους. Μια πρωτοποριακή μελέτη από τη Φινλανδία έρχεται να ανατρέψει όσα θεωρούσαμε δεδομένα, δείχνοντας πως λίγη περισσότερη «άγρια ζωή» στις παιδικές χαρές μπορεί να προσφέρει πολύ περισσότερα από όμορφες στιγμές στη φύση. Μπορεί να ενισχύσει το ανοσοποιητικό σύστημα των παιδιών, να εμπλουτίσει το μικροβίωμά τους και να τα φέρει ξανά σε ουσιαστική επαφή με τον φυσικό κόσμο.
Το φινλανδικό πείραμα: Δασικό δάπεδο στις αυλές των νηπιαγωγείων
Στους παιδικούς σταθμούς σε όλη τη Φινλανδία όλες οι αυλές έγιναν λίγο πιο.. «άγριες»: Η άσφαλτος, το χαλίκι και η αποστειρωμένη άμμος αντικαταστάθηκαν από αληθινό δασικό χώμα, βρύα, στρώματα από πεσμένα φύλλα, παρτέρια με κομπόστ, άγρια φυτά και ακόμη και βρώσιμους κήπους. Μέσα σε αυτό το νέο, ζωντανό περιβάλλον, παιδιά ηλικίας 3 έως 5 ετών ενθαρρύνθηκαν να λερωθούν με λάσπη, να σκάψουν, να αναζητήσουν φυτά και να παίξουν ελεύθερα.
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Μέσα σε μερικές εβδομάδες, οι ερευνητές παρατήρησαν αυξημένη μικροβιακή βιοποικιλότητα στο δέρμα και το έντερό τους, χαμηλότερα επίπεδα πιθανών επιβλαβών βακτηρίων και δείγματα βελτίωσης της ανοσολογικής ρύθμισης (περισσότερα ρυθμιστικά T- κύτταρα και καλύτεροι μηχανισμοί αντίστασης). Με λίγα λόγια, η φύση έγινε φάρμακο.
Γιατί αυτό έχει σημασία;
Συχνά, όταν ακούμε βιοποικιλότητα το μυαλό μας πάει στα πουλιά, τα έντομα ή τα φυτά, αλλά ο φυσικός κόσμος βρίθει αόρατης ζωής: μικρόβια στο έδαφος, μύκητες και μικροοργανισμούς που βρίσκονται ακόμη και στον αέρα. Το ανοσοποιητικό μας σύστημα εξελίχθηκε μέσα από μια συνεχή αλληλεπίδραση με αυτόν τον μικροσκοπικό κόσμο.
Η σύγχρονη αστική ζωή, ωστόσο, συχνά διακόπτει αυτή την επαφή. Τα φινλανδικά πειράματα μας υπενθυμίζουν, ότι η επανασύνδεση με την μικροβιακή βιοποικιλότητα μπορεί να είναι ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη ενός υγιούς ανοσοποιητικού συστήματος, πιθανότατα να μειώνει τις αλλεργίες, τα αυτοάνοσα και άλλες ασθένειες που συνδέονται με τον τρόπο ζωής.
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, πλήθος μελετών έχει δείξει ξεκάθαρα τη σύνδεση ανάμεσα στην ψυχική υγεία και στον χρόνο που περνά κανείς στη φύση.
Τα ιδανικά σχολικά προαύλια
Για τα φινλανδικά σχολεία, όπου η ολιστική εκπαίδευση, η βιωσιμότητα και η σύνδεση με το περιβάλλον αγκαλιάζονται, αυτή η έρευνα προσφέρει ακόμη μία απόδειξη, αλλά και ένα πρότυπο για το ιδανικό σχολικό προαύλιο. Φανταστείτε αυλές νηπιαγωγείων μεταμορφωμένες σε μικρά οικοσυστήματα: γωνιές κομποστοποίησης, αμμοδόχους με φυσικό χώμα, σημεία με βρύα ή γηγενή φυτά, ζαρντινιέρες με λαχανικά ή μούρα, ζώνες για «κυνήγι εντόμων» και τακτικό ελεύθερο παιχνίδι στο χώμα με την επίβλεψη ενηλίκων.
Τέτοια μέρη είναι τάξεις στη φύση: τα παιδιά μαθαίνουν για την οικολογία μέσω της εμπειρίας, χτίζουν ανοσία αγγίζοντας, μυρίζοντας, αναπνέοντας στη φύση, καλλιεργούν τον σεβασμό και την περιέργεια για τα συστήματα ζωής. Οι δάσκαλοι γίνονται και μεσολαβητές για την οικολογική συνείδηση και όχι μόν για τις ακαδημαϊκές τους γνώσεις.Η πραγματική φύση θα μας επέτρεπε επίσης να μεταφέρουμε τη συζήτηση για τη βιωσιμότητα σε κάτι απτό: τι σημαίνει όταν λέμε ότι θέλουμε να προστατεύσουμε τη φύση; Τι συμβαίνει όταν ανακυκλώνουμε τα οργανικά απορρίμματα και τα μετατρέπουμε σε κομπόστ; Ποιος είναι ο ρόλος εντόμων όπως οι μέλισσες; Γιατί είναι τόσο επιβλαβές να ρυπαίνουμε το φυσικό περιβάλλον;
Ισορροπία μεταξύ φύσης, ασφάλειας και προσδοκίες γονέων
Στην πράξη, όλα αυτά δεν είναι τόσο εύκολο να εφαρμοστούν, καθώς πολλά νηπιαγωγεία βρίσκονται σε πόλεις όπου τα φυσικά περιβάλλοντα δεν υπάρχουν, εκτός αν δημιουργηθούν σκόπιμα. Σε πολλές χώρες, η ποιότητα του αέρα μπορεί επίσης να αποτελεί πρόκληση για τον χρόνο που περνούν τα παιδιά σε εξωτερικούς χώρους. Παράλληλα, το κόστος της γης αυξάνεται σε πολλά μέρη του κόσμου, με αποτέλεσμα μια μεγάλη αυλή να αποτελεί σημαντικό μέρος του επενδυτικού προϋπολογισμού. Και, φυσικά, οι πολιτισμικές αντιλήψεις και οι προσδοκίες των γονέων επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά περνούν χρόνο έξω και τι κάνουν εκεί. Σε αρκετές κουλτούρες, το να λερωθεί ένα παιδί δεν είναι αποδεκτό, γεγονός που περιορίζει ήδη την αντίληψη γύρω από το υπαίθριο παιχνίδι. Επιπλέον, υπάρχει πάντα η ανησυχία για σοβαρές λοιμώξεις, παράσιτα ή μη ασφαλές παιχνίδι.
Ωστόσο, το φινλανδικό μοντέλο δείχνει ότι με προσεκτικό σχεδιασμό, καθαρή προέλευση χώματος, σωστές πρακτικές υγιεινής (όπως εμβολιασμός για τέτανο και πλύσιμο χεριών) και κομποστοποίηση φυτικών υλικών, τα οφέλη μπορούν να υπερτερούν των προκλήσεων και των αντιλαμβανόμενων κινδύνων. Στη Φινλανδία, πρώην χώροι στάθμευσης και αυλές με χαλίκι μετατράπηκαν σε βιοποικιλόμορφους χώρους παιχνιδιού. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και σχολεία σε πυκνοκατοικημένες πόλεις ή μικρές αστικές εγκαταστάσεις μπορούν να υιοθετήσουν παρόμοιες λύσεις, με παρτέρια κομπόστ (φυσικό οργανικό λίπασμα), επιφάνειες με βρύα, γηγενή φυτά και αμμοδόχους με φυσικό χώμα, καθιστώντας την «επιστροφή στη φύση» εφικτή πέρα από τα αγροτικά ή προαστιακά πλαίσια.
Τα νηπιαγωγεία μπορούν επίσης να οργανώνουν εκδρομές σε κοντινές φυσικές περιοχές, φάρμες ή μεγάλα πάρκα. Πολλά σχολεία διαθέτουν ήδη μικρούς κήπους με ζαρντινιέρες, θα μπορούσαν άραγε να επεκταθούν ώστε τα παιδιά να λερώσουν πραγματικά τα χέρια τους φυτεύοντας μεγαλύτερη ποικιλία φυτών; Και για τα σχολεία που βρίσκονται σε πιο αγροτικές περιοχές, η επαφή με τη φύση μπορεί να αποτελέσει ένα ιδιαίτερα ελκυστικό πλεονέκτημα.
Το παράδειγμα ενός παιδικού σταθμού
Στην Φινλανδία τα νηπιαγωγεία εκθέτουν τα παιδιά σε περισσότερη λάσπη, άγιρα φυτά και βρύα, με τις αλλαγές αυτές να αποδεικνύουν το πόσο ευεργετικές είναι για την ευεξία τους.
Η 5χρονη Aurora Nikula έχει μία τυπική ημέρα στο σχολείο της. Φτιάχνει κέικ από άμμο και λάσπη προσθέτοντας ψεύτικα καρότα, πατάτες και κρέας. «Παραβράστηκε», λέει καθώς ρίχνει μέσα νερό και ύστερα προσθέτει άλλη μία δόση άμμου. «Περισσότερη ζάχαρη, έτσι είναι πιο νόστιμο», λέει. Μια χούφτα λάσπη μπαίνει στο μείγμα και το φαγητό μεταμορφώνεται σε σοκολατένιο κέικ.
Ο Aki Sinkkonen, επιστήμονας που του Ινστιτούτου Φυσικών Πόρων της Φινλανδίας παρακολουθεί. Ενδιαφέρεται πολύ για το κέικ της μικρούλας, αλλά για διαφορετικούς λόγους. «Είναι τέλειο», λέει θαυμάζοντας τον τρόπο που αναμειγνύει το χώμα, την άμμο, τα φύλλα και μετά βάζει τα χέρια της στο πρόσωπο.
Σε έναν παιδικό σταθμό με συνείδηση υγιεινής αυτό θα ήταν ένα πρόβλημα, αλλά στην πόλη Lathi, βόρεια του Ελσίνκι, υπάρχει ένας παιδικός σταθμός που ενθαρρύνει τα παιδιά να γεμίσουν λάσπη. Σύμφωνα με τον Guardian, σε 43 παιδικούς σταθμούς 43 παιδικούς σταθμούς έχουν δοθεί συνολικά 1 εκατ. ευρώ (830.000 λίρες) για να επαναφέρουν πιο άγρια στοιχεία στις αυλές τους και να αυξήσουν την έκθεση των παιδιών στη μικροσκοπική βιοποικιλότητα, όπως βακτήρια και μύκητες, που υπάρχει στη φύση.
Τα παιδιά στο επίκεντρο
Αυτό το νηπιαγωγείο εξερευνά τη σχέση με τη φύση μέσα από ένα πρωτότυπο πείραμα – ακόμη και με το να ξεριζώνει ένα κομμάτι από το δάσος και να παρατηρεί πώς η επαφή με αυτό επηρεάζει την υγεία των παιδιών. Το φθινόπωρο, ο παιδικός σταθμός – με 180 παιδιά και 50 άτομα προσωπικό – θυμίζει έναν μικρό λαχανόκηπο που φροντίζεται από τα ίδια τα παιδιά.
Το κομπόστ τροφοδοτείται με παλιά φύλλα και ζιζάνια και στη συνέχεια χρησιμοποιείται για την καλλιέργεια παντζαριών, καρότων, αγγουριών, πατατών, κολοκυθιών και πιπεριών. Όσο ο χειμώνας πλησιάζει απομένουν λίγα φυτά, καθώς τα υπόλοιπα έχουν ήδη καταναλωθεί. Τα παιδιά, ωστόσο, συνεχίζουν να περνούν χρόνο έξω.
Τα φυτά, το νεκρό ξύλο και το χώμα στον χώρο του σταθμού έχουν επιλεγεί ειδικά για την πλούσια μικροβιακή τους βιοποικιλότητα. Οι υπεύθυνοι έχουν επίσης μεταφέρει και εγκαταστήσει ένα τεράστιο «ζωντανό χαλί» δασικού εδάφους, βάθους 20-40 εκατοστών και επιφάνειας 10 τετραγωνικών μέτρων. Εκεί φυτρώνουν βατόμουρα, κόκκινα μούρα και βρύα, ενθαρρύνοντας τα παιδιά να συλλέγουν, να ανακαλύπτουν έντομα και να μαθαίνουν τη φύση μέσα από την εμπειρία.
«Αυτή η περιοχή δεν είχε δάσος εδώ και 200 χρόνια, οπότε αυτό λειτουργεί ως υποκατάστατο», λέει ο Sinkkonen. Σε μια υγροτοπική ζώνη τα παιδιά ισορροπούν πάνω σε πέτρες και παίζουν ανάμεσα σε διαφορετικά είδη φυτών. Πριν από πέντε χρόνια, ο χώρος ήταν ένα πάρκινγκ με χαλίκι.
Το νηπιαγωγείο συμμετείχε σε μια διετή μελέτη που εξέτασε πώς η ενίσχυση της βιοποικιλότητας επηρεάζει τη μικροβιακή σύσταση στο δέρμα, το σάλιο και τα κόπρανα των παιδιών. Ήταν η πρώτη μελέτη αυτού του είδους. Λήφθηκαν δείγματα αίματος για την αξιολόγηση του ανοσοποιητικού συστήματος, ενώ κάθε τρεις μήνες συμπληρωνόταν ένα σύντομο ερωτηματολόγιο για λοιμώδη νοσήματα. Συνολικά, συμμετείχαν 75 παιδιά ηλικίας 3 έως 5 ετών από 10 αστικά νηπιαγωγεία. Η έρευνα συνέκρινε «αναγεννημένα» περιβαλλοντικά νηπιαγωγεία με άλλα που είχαν άσφαλτο, άμμο, χαλίκι και πλαστικές επιφάνειες.
Ένα χρόνο αργότερα, διαπιστώθηκε ότι τα παιδιά που έπαιζαν σε «πράσινα» νηπιαγωγεία είχαν λιγότερα παθογόνα βακτήρια – όπως ο στρεπτόκοκκος – στο δέρμα τους και ισχυρότερη άμυνα του οργανισμού. Το μικροβίωμα του εντέρου τους εμφάνισε μειωμένα επίπεδα βακτηρίων Clostridium, τα οποία σχετίζονται με φλεγμονώδεις παθήσεις του εντέρου, κολίτιδα και λοιμώξεις όπως σηψαιμία και αλλαντίαση. Μέσα σε 28 ημέρες παρατηρήθηκε αύξηση συγκεκριμένων κυττάρων στο αίμα, των λεγόμενων ρυθμιστικών Τ-κυττάρων, που προστατεύουν από αυτοάνοσα νοσήματα. Άλλη έρευνα έδειξε ότι ακόμη και μέσα σε δύο εβδομάδες, το παιχνίδι σε αμμοδόχους εμπλουτισμένους με χώμα κήπου μπορεί να βελτιώσει τη ρύθμιση του ανοσοποιητικού συστήματος των παιδιών.
Το ανθρώπινο σώμα φιλοξενεί τρισεκατομμύρια βακτήρια, ιούς και μύκητες, τα οποία είναι απαραίτητα για τη λειτουργία του. Έρευνες δείχνουν ότι η εξωτερική μικροβιακή βιοποικιλότητα μεταφέρεται στο σώμα μέσω της επαφής ή της κατάποσης.
Ακόμη και η αναπνοή παίζει ρόλο: ο αέρας διαθέτει το δικό του μικροβίωμα, το οποίο συνδέεται με τα είδη δέντρων και φυτών της γύρω περιοχής. Το έδαφος, το οποίο φιλοξενεί το 90% των μυκήτων παγκοσμίως, τροφοδοτεί επίσης το μικροβίωμα του αέρα.
Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι ένας από τους λόγους που τόσοι άνθρωποι εμφανίζουν σήμερα αλλεργίες είναι η έλλειψη έκθεσης σε μικροοργανισμούς που υπάρχουν φυσικά στο περιβάλλον κατά την παιδική ηλικία. Η θεωρία των «παλιών φίλων» υποστηρίζει ότι οι άνθρωποι εξελίχθηκαν μαζί με μικρόβια που βρίσκονται στον αέρα, τα φυτά και το έδαφος. Το σώμα μπορεί να ανταλλάσσει ωφέλιμους μικροοργανισμούς με το φυσικό περιβάλλον, διατηρώντας έτσι την υγεία του.
Η Marja Roslund, επιστήμονας στο Ινστιτούτο Φυσικών Πόρων της Φινλανδίας, δηλώνει: «Είναι καλό για τη δημόσια υγεία. Οι ασθένειες του ανοσοποιητικού είναι δαπανηρές. Ακόμη και μια μικρή μείωση του φορτίου αυτών των ασθενειών είναι θετική για την υγεία και την οικονομία».
Προηγούμενες έρευνες είχαν δείξει ότι η πρώιμη επαφή με πράσινους χώρους συνδέεται με ένα υγιές ανοσοποιητικό σύστημα, χωρίς όμως να είναι σαφές αν πρόκειται για αιτιότητα ή απλή συσχέτιση. Η φινλανδική μελέτη υποδηλώνει ότι η σχέση μπορεί να είναι αιτιακή. Μια Αυστραλιανή έρευνα που δημοσιεύτηκε πέρσι επιβεβαίωσε αυτά τα ευρήματα, δείχνοντας ότι τα παιδιά που παίζουν με διαφορετικούς τύπους εδάφους έχουν καλύτερη υγεία του εντέρου και ισχυρότερο ανοσοποιητικό σύστημα.
Μεταφέροντας τη ζωή από μέσα προς τα έξω
Το ενδιαφέρον για την εισαγωγή της φύσης στους παιδικούς σταθμούς εξαπλώνεται. Στο Ελσίνκι, ο παιδικός σταθμός Poutapilvi-Puimuri ανασχεδιάζεται με τη βοήθεια κρατικής επιχορήγησης ύψους 30.000 ευρώ. Αυτή τη στιγμή θυμίζει εργοτάξιο, αλλά σύντομα θα διαθέτει δέντρα, λουλούδια, πέτρες, ζαρντινιέρες, αμμοδόχους και χώρους με γρασίδι για παιχνίδι. «Είπαμε στους αρχιτέκτονες ότι θέλουμε τη φύση μέσα σε αυτό», λέει η διευθύντρια Marjo Välimäki-Saari.
«Μεταφέρουμε τη δράση από μέσα προς τα έξω. Θέλουμε να δείξουμε στα παιδιά τη φύση για να τη μάθουν», εξηγεί.
Τα νηπιαγωγεία αυτά προσφέρουν ακόμη περισσότερες αποδείξεις για το πόσο κρίσιμα είναι τα υγιή οικοσυστήματα για την ανθρώπινη υγεία. Καθώς η βιοποικιλότητα, τα οικοσυστήματα και τα άγρια είδη μειώνονται παγκοσμίως, οι συνέπειες για την ευημερία των ανθρώπων μπορεί να είναι σοβαρές. Η ενίσχυση της βιοποικιλότητας στους χώρους των σχολείων μπορεί να αποτελέσει ένα διπλό όφελος για την υγεία των παιδιών και το περιβάλλον.
Το Πανεπιστήμιο του Sheffield έχει πραγματοποιήσει έρευνα σχετικά με την εγκατάσταση πράσινων φραγμών γύρω από σχολικές αυλές, με στόχο τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης. Με βάση αυτή τη μελέτη, το δημοτικό σχολείο Hunter’s Bar στο Sheffield δημιούργησε έναν φράχτη 70 μέτρων με φυτά και θάμνους γύρω από την αυλή, η οποία βρίσκεται κοντά σε πολυσύχναστο δρόμο. Έξι μήνες μετά τη φύτευση, τα επίπεδα διοξειδίου του αζώτου (NO2) μειώθηκαν κατά 13%, ενώ αναμένονται περαιτέρω μειώσεις καθώς ο φράχτης θα αναπτύσσεται.
«Όλο και περισσότεροι άνθρωποι λένε ότι θέλουν να δημιουργήσουν τέτοιους παιδικούς σταθμούς στις πόλεις τους», λέει η Roslund. Επισκέπτες από τη Νορβηγία, την Ισλανδία και τη Δανία έχουν έρθει για να δουν πώς μπορούν να εφαρμόσουν το φινλανδικό μοντέλο στις δικές τους χώρες.
«Δεν θέλω να βλέπω πλαστικά δάπεδα σε κανένα νηπιαγωγείο», καταλήγει ο Sinkkonen.
Πηγές: World Economic Forum, The Guardian
